صدای تق‌تق استارت و زوزه دینام؛ هر صدا نشانه چه خرابی است؟
استارت و دینام پیش از این‌که کاملاً از کار بیفتند، معمولاً با صدا هشدار می‌دهند. تق‌تق هنگام استارت، صدای سایش فلز، زوزه‌ای که با گاز دادن بلندتر می‌شود یا جیغ تسمه، هر کدام به قطعه مشخصی اشاره دارند. در این مقاله یاد می‌گیرید این صداها را از هم تشخیص دهید و بدانید کدام‌یک را نباید عقب انداخت.
چرا باید به صدای استارت و دینام گوش داد؟
بیشتر خرابی‌های استارت و دینام ناگهانی نیستند. ذغال‌ها به‌تدریج کوتاه می‌شوند، بلبرینگ‌ها کم‌کم لق می‌شوند و دندانه‌ها آرام‌آرام می‌سایند. در این مدت، صدا اولین و ارزان‌ترین نشانه است. کسی که این صداها را بشناسد، معمولاً با تعویض یک قطعه کوچک کار را تمام می‌کند؛ کسی که آن‌ها را نادیده بگیرد، ممکن است بعداً هزینه تعویض فلایویل یا کل دینام را بپردازد.
صداهای استارت
یک «تق» بلند، بدون چرخیدن موتور
اتوماتیک استارت فرمان را گرفته و هسته‌اش جلو رفته، اما جریان اصلی به موتور استارت نمی‌رسد. علت‌های رایج: کنتاکت‌های سوخته اتوماتیک، ذغال‌های ساییده، کلکتور کثیف، باتری ضعیف یا اتصال بدنه ناقص. اگر با تکرار استارت گاهی موتور می‌چرخد، احتمال فرسودگی کنتاکت‌ها یا ذغال‌ها بیشتر است.
«تق‌تق‌تق» سریع و پشت‌سرهم
این صدای مسلسلی تقریباً همیشه به باتری ضعیف یا کابل شل برمی‌گردد. اتوماتیک وصل می‌شود، با کشیده شدن جریان سنگین ولتاژ افت می‌کند و اتوماتیک رها می‌شود؛ ولتاژ دوباره بالا می‌آید و این چرخه بارها تکرار می‌شود. پیش از هر کاری باتری را شارژ یا تست کنید و سرباتری‌ها را محکم کنید.
زوزه تیز، بدون چرخیدن موتور
آرمیچر با سرعت می‌چرخد اما نیرویش به موتور نمی‌رسد. یا کلاچ یک‌طرفه بندیکس هرز شده و دنده روی شفت آزادانه می‌چرخد، یا دنده استارت آن‌قدر جلو نمی‌رود که با فلایویل درگیر شود. در هر دو حالت، دنده استارت یا مکانیزم جلو برنده آن باید بررسی شود.
سایش و «خرت‌خرت» فلزی هنگام استارت
صدای سایش فلز روی فلز یعنی دندانه‌های دنده استارت و فلایویل به‌درستی درگیر نمی‌شوند. علت‌ها می‌تواند ساییدگی دندانه‌های دنده استارت، آسیب دیدن دندانه‌های فلایویل، شل بودن پیچ‌های نصب استارت یا نصب استارت نامناسب باشد. چون موتور معمولاً در چند وضعیت ثابت می‌ایستد، آسیب فلایویل اغلب فقط در چند نقطه است و صدا گاهی شنیده می‌شود و گاهی نه.
این صدا را جدی بگیرید. تعویض دنده استارت کار ساده‌ای است، اما اگر دندانه‌های فلایویل از بین بروند، برای تعویض آن معمولاً باید گیربکس پیاده شود.
زوزه یا سایش پس از روشن شدن موتور
اگر پس از روشن شدن موتور و رها کردن سوئیچ صدای چرخیدن استارت ادامه پیدا کند، دنده استارت هنوز با فلایویل درگیر است. علت می‌تواند چسبیدن کنتاکت‌های اتوماتیک یا برنگشتن سوئیچ باشد. در این حالت آرمیچر با سرعتی بسیار بیشتر از حد طراحی می‌چرخد و ممکن است در چند ثانیه آسیب ببیند. فوراً موتور را خاموش کنید و تا بررسی کامل، استارت نزنید.
اگر فقط یک صدای سایش کوتاه درست بعد از روشن شدن موتور می‌شنوید، احتمالاً دنده استارت دیر به عقب برمی‌گردد. کثیفی و زنگ‌زدگی شیارهای شفت یا ضعف فنر برگشت، علت‌های رایج این حالت هستند.
چرخش آهسته با صدای سنگین و کشیده
اگر استارت با زحمت و صدای کشیده موتور را می‌چرخاند، یا ولتاژ کافی نمی‌رسد (باتری، کابل‌ها، اتصال بدنه) یا خود استارت سنگین شده است. فرسودگی بوش‌ها باعث می‌شود آرمیچر از مرکز خارج شود و به بالشتک‌ها بساید. در هوای سرد، روغن موتور غلیظ هم این صدا را تشدید می‌کند.
صداهای دینام
زوزه‌ای که با دور موتور زیر و بم می‌شود
اگر صدایی شبیه سوت یا زوزه می‌شنوید که با گاز دادن زیرتر و بلندتر می‌شود، دو احتمال اصلی وجود دارد: بلبرینگ‌های دینام یا ایراد الکتریکی در دیودها و سیم‌پیچ استاتور. نشانه ایراد الکتریکی این است که همان زوزه از بلندگوهای ضبط هم شنیده می‌شود و با روشن کردن مصرف‌کننده‌های پرمصرف، مثل چراغ‌ها و بخاری، بیشتر می‌شود.
غرغر و صدای خش‌دار
صدای خش‌دار یکنواخت، به‌خصوص هنگام روشن کردن موتور سرد، معمولاً از بلبرینگ فرسوده است. تعمیرکار با باز کردن تسمه و چرخاندن پولی دینام با دست، زبری یا لقی بلبرینگ را حس می‌کند. بلبرینگ جلو بیشتر از بقیه آسیب می‌بیند، به‌ویژه وقتی تسمه بیش از حد سفت بسته شده باشد.
جیغ تسمه
جیغ تیز هنگام روشن کردن موتور سرد، روشن کردن کولر یا چراغ‌ها، یا گاز دادن ناگهانی یعنی تسمه روی پولی سُر می‌خورد. تسمه شل، کهنه و براق‌شده، آغشته به روغن یا تسمه‌سفتکن ضعیف از علت‌های رایج است. اگر بلبرینگ دینام در حال قفل شدن باشد، پولی سنگین می‌چرخد و تسمه روی آن جیغ می‌کشد.
تق‌تق یا لرزش در محل پولی
صدای ضربه یا لرزش در جلوی دینام ممکن است از شل بودن مهره پولی یا پیچ‌های نصب دینام باشد. در برخی خودروهای جدیدتر، دینام پولی کلاچ‌دار (هرزگرد) دارد که پس از فرسودگی صدای تق‌تق یا لرزش ایجاد می‌کند.
منشأ صدا را چطور پیدا کنیم؟
- زمان شنیده شدن صدا را مشخص کنید: فقط هنگام استارت زدن؟ پس از روشن شدن؟ با گاز دادن تغییر می‌کند؟ صداهای استارت فقط هنگام استارت زدن شنیده می‌شوند و صداهای دینام در تمام مدت روشن بودن موتور.
- اثر مصرف‌کننده‌ها را ببینید: اگر با روشن کردن چراغ‌ها و بخاری صدا تغییر کند، بار دینام در آن نقش دارد.
- محل صدا را دقیق کنید: تعمیرکاران با گوشی مکانیکی محل صدا را پیدا می‌کنند. هنگام کار کنار موتور روشن، از تسمه‌ها و پروانه دور بمانید و لباس آزاد یا شال نپوشید.
کدام صداها فوری‌اند؟
- فوری: ادامه چرخیدن استارت پس از روشن شدن موتور. موتور را خاموش کنید و تا بررسی کامل استارت نزنید.
- به‌زودی: سایش دنده استارت با فلایویل، غرغر بلبرینگ دینام. بلبرینگ قفل‌شده ممکن است تسمه را پاره کند؛ در بسیاری از خودروها همین تسمه واترپمپ را هم می‌چرخاند و پاره شدنش به جوش آوردن موتور منجر می‌شود.
- در اولین فرصت: تق‌تق پشت‌سرهم (باتری و کابل‌ها)، جیغ تسمه، تق یک‌باره بدون چرخش.
قطعات جایگزین
گروه صنعتی برادران منوری قطعات اصلی را که در این مقاله به آن‌ها اشاره شد تولید می‌کند: دنده استارت، اتوماتیک استارت، آرمیچر و دینام و قطعات آن. برای آشنایی بیشتر با ساختار دینام، مقاله هر آنچه باید درباره دینام خودرو بدانید را بخوانید.
پرسش‌های پرتکرار
چرا صدای دینام از بلندگوهای ضبط هم شنیده می‌شود؟
وقتی یکی از دیودهای دینام خراب شود، ولتاژ خروجی موج‌دار می‌شود و این موج به شکل صدای زوزه هم‌پای دور موتور وارد سیستم صوتی می‌شود. اتصال بدنه ضعیف سیستم صوتی هم می‌تواند علت باشد، اما اگر صدا با تغییر دور موتور زیر و بم شود، دینام را بررسی کنید.
با دینامی که صدا می‌دهد می‌شود رانندگی کرد؟
برای مسافت کوتاه و تا رسیدن به تعمیرگاه معمولاً بله، اما صدای بلبرینگ با گذشت زمان بدتر می‌شود. اگر چراغ دینام روشن شد یا صدا ناگهان شدید شد، توقف کنید؛ قفل شدن دینام می‌تواند تسمه را پاره کند.
صدای استارت گیربکسی با استارت معمولی فرق دارد؟
بله. استارت‌های گیربکسی صدای زوزه زیرتری دارند که طبیعی است. برای آشنایی با تفاوت‌ها، مقاله استارت گیربکسی یا معمولی را ببینید.
