هر آنچه باید درباره دینام (alternator) خودرو بدانید
دینام (آلترناتور) قلب سیستم برق خودرو است: تا وقتی موتور روشن است، برق همه تجهیزات را تأمین می‌کند و باتری را شارژ نگه می‌دارد. در این راهنما با اجزای دینام، تفاوت آن با دینام‌های قدیمی، علائم خرابی و راه‌های پیشگیری از آن آشنا می‌شوید.
دینام چیست؟
«دینام» در اصل نام مولد برق جریان مستقیم (DC) بود که با کموتاتور کار می‌کرد و از نخستین مولدهایی بود که برق کارخانه‌ها را تأمین می‌کرد. اصول آن بعدها در موتورهای الکتریکی و مولدهای دیگر هم به کار رفت. امروز وقتی در خودرو از دینام حرف می‌زنیم، منظورمان آلترناتور است: مولدی که برق متناوب تولید و آن را به برق مستقیم تبدیل می‌کند.
دینام دو وظیفه اصلی دارد:
- شارژ باتری: باتری را پر نگه می‌دارد تا برای استارت بعدی آماده باشد.
- تأمین برق خودرو در زمان روشن بودن موتور: برق چراغ‌ها، برف‌پاک‌کن، سیستم‌های برقی ـ هیدرولیکی و دیگر تجهیزات را می‌رساند.
باتری فقط برای استارت زدن و زمانی که موتور خاموش است برق می‌دهد. به همین دلیل اگر دینام خراب شود، باتری در مدت کوتاهی خالی می‌شود و خودرو از کار می‌افتد.
اجزای اصلی دینام
- روتور: سیم‌پیچ متحرک که مانند یک آهنربای الکتریکی دوار عمل می‌کند.
- استاتور: مجموعه ثابت سیم‌پیچ‌ها که برق در آن تولید می‌شود.
- یکسوکننده (دیود): برق متناوب را به برق مستقیم تبدیل می‌کند.
- آفتامات دینام (رگولاتور): ولتاژ خروجی دینام را تنظیم می‌کند.
- جاروبک‌ها (ذغال‌ها): ارتباط الکتریکی با روتور را برقرار نگه می‌دارند.
- پولی (قرقره): حرکت را از تسمه دریافت می‌کند.
همه این قطعات به جز پولی، درون یک پوسته آلومینیومی قرار دارند. با چرخیدن روتور، میدان مغناطیسی آن در سیم‌پیچ‌های استاتور جریان برق القا می‌کند.
از دینام قدیمی تا آلترناتور
دینام‌های قدیمی نمی‌توانستند در دور پایین موتور، یعنی وقتی خودرو ایستاده بود، باتری را به‌طور کامل شارژ کنند. با زیاد شدن ترافیک و توقف‌های طولانی، و از طرفی اضافه شدن مصرف‌کننده‌هایی مثل کولر، سیستم روشنایی و قطعات الکترونیکی جدید، به مولدی قوی‌تر نیاز بود. نتیجه، نسل جدید دینام‌ها با نام آلترناتور بود.
اساس کار هر دو یکسان است: جریان برق بر اثر قطع شدن خطوط میدان مغناطیسی القا می‌شود. تفاوت در این است که کدام بخش می‌چرخد:
- دینام قدیمی (جریان مستقیم): آهنرباها روی بدنه ثابت‌اند و سیم‌پیچ‌های تولید جریان درون میدان مغناطیسی می‌چرخند.
- آلترناتور: آهنربا (روتور) می‌چرخد و سیم‌پیچ‌های تولید جریان (استاتور) ثابت‌اند.
علائم خرابی دینام
خرابی دینام معمولاً با چند نشانه خودش را نشان می‌دهد. بعضی مثل چراغ هشدار کاملاً آشکارند و بعضی فقط با دقت متوجه می‌شوید:
۱. روشن شدن چراغ دینام روی داشبورد
در بیشتر خودروهای دهه اخیر، روی صفحه کیلومتر چراغی هست که شبیه باتری است یا عبارت ALT یا GEN را نشان می‌دهد؛ هر دو به معنی دینام هستند. این چراغ به مداری وصل است که ولتاژ خروجی دینام را می‌سنجد. اگر ولتاژ از محدوده مجاز بالاتر یا پایین‌تر برود، چراغ روشن می‌شود و با برگشتن ولتاژ، خاموش می‌شود.
- در مراحل اولیه خرابی، چراغ چشمک می‌زند و چند ثانیه روشن و دوباره خاموش می‌شود.
- گاهی فقط وقتی مصرف‌کننده‌های پرمصرف مثل چراغ‌های جلو یا برف‌پاک‌کن روشن می‌شوند، چراغ هم روشن می‌شود.
ولتاژ خروجی بیشتر دینام‌ها بین ۱۳ تا ۱۴٫۵ ولت است و دینام طوری طراحی شده که آن را در همین محدوده نگه دارد. وقتی چراغ‌های جلو، برف‌پاک‌کن، سیستم صوتی، گرمکن صندلی و گرمکن شیشه عقب هم‌زمان روشن‌اند، دینام باید بیشتر کار کند. اگر نتواند این برق را تأمین کند، ولتاژ از محدوده خارج و چراغ روشن می‌شود.
بسیاری از رانندگان با دیدن این چراغ فکر می‌کنند باتری مشکل دارد و رسیدگی را عقب می‌اندازند. اما این چراغ هشدار سیستم شارژ و دینام است؛ با روشن شدن آن، هرچه زودتر خودرو را بررسی کنید.
۲. کم‌نور شدن چراغ‌ها و لرزش آمپرها
اگر چراغ‌های جلو کم‌نور شوند یا عقربه‌های داشبورد بلرزند، احتمالاً دینام برق کافی تولید نمی‌کند.
۳. صدای جیغ یا غرغر
دینام با تسمهای به حرکت درمی‌آید که به پولی سر میل‌لنگ وصل است. پولی دینام معمولاً دو تا سه برابر سریع‌تر از میل‌لنگ می‌چرخد تا حتی در دور آرام هم برق کافی تولید شود. این پولی روی شفتی سوار است که یاتاقان‌ها یا بوش‌ها نگهش می‌دارند. اگر پولی با تسمه هم‌راستا نباشد، یا بوش‌ها و یاتاقان‌ها فرسوده شده باشند، صدای جیغ یا غرغر شنیده می‌شود. بررسی سفتی تسمه دینام اولین قدم برای پیدا کردن این مشکل است.
۴. بوی لاستیک یا سیم سوخته
- بوی لاستیک سوخته: اگر پولی هم‌راستا نباشد یا آزادانه نچرخد، اصطکاک تسمه زیاد می‌شود.
- بوی سیم سوخته: نشانه داغ شدن بیش از حد دینام است.
۵. ایراد در سیم‌کشی و اتصالات
برق دینام از طریق سیم‌های بلند و کوتاه منتقل می‌شود. هر ایرادی در سیم‌ها یا اتصالات می‌تواند جریان را کم یا کاملاً قطع کند. در این حالت گاهی نور چراغ‌ها ناگهان زیاد می‌شود، چون دینام برای جبران، برق بیشتری تولید می‌کند. بوی سیم داغ هم ممکن است به مشام برسد.
۶. خرابی دیود یکسوکننده
دینام برق متناوب سه‌فاز (AC) تولید می‌کند، اما تجهیزات برقی خودرو با برق مستقیم (DC) کار می‌کنند. دیود یکسوکننده این تبدیل را انجام می‌دهد. اگر این قطعه حیاتی خراب شود، برقی که دینام تولید می‌کند قابل استفاده نیست.
خرابی‌های فنی رایج دینام
- خرابی آفتامات (رگولاتور): آفتامات تنظیم‌کننده برق دینام است و با خرابی آن، دینام عملاً از کار می‌افتد.
- فرسودگی ذغال‌ها: با تعویض ذغال، دینام دوباره به کار می‌افتد.
- سوختن سیم‌پیچ‌های داخلی: در این حالت معمولاً باید کل دینام تعویض شود.
دینام به سیستم‌های دیگر خودرو متصل است و برای آن‌ها حیاتی است. به همین دلیل هر مشکل مکانیکی در خودرو می‌تواند بر کار دینام اثر بگذارد و حتی باعث شود مشکلات دیگر دیرتر تشخیص داده شوند.
چند توصیه برای پیشگیری از خرابی دینام
- تسمه دینام را مرتب بازدید کنید تا بیش از حد شل یا سفت نباشد.
- فیوزها و سیم‌کشی را سالم نگه دارید تا از نوسان برق جلوگیری شود.
- در توقف‌های طولانی، اگر مصرف برق بالاست، دور موتور را برای مدتی تا حدود ۲۰۰۰ دور در دقیقه بالا ببرید تا شارژ باتری کم نشود.
- چراغ‌ها را بی‌دلیل روشن نگذارید و دور فن بخاری یا کولر را در کمترین درجه قرار دهید.
- از باتری با ظرفیت (آمپرساعت) کافی و متناسب با مصرف برق خودرو استفاده کنید.
دینام و قطعات دینام منوری
گروه صنعتی برادران منوری، تولیدکننده انواع استارت، دینام و قطعات برقی خودرو، دینام و قطعات یدکی آن را برای خودروهای سواری و سنگین تولید می‌کند. مشخصات و کد فنی محصولات را در صفحه دینام و قطعات ببینید.
